Sleutel tot een gezonde donornier.

Waarom hebben mensen die een niertransplantatie hebben gehad, vaak last van ontstekingen?

Normaal gesproken ontstaat een ontsteking als reactie op schade aan weefsels of op ziekteverwekkers, zoals virussen of bacteriën. Maar ook veel mensen met een donornier hebben hier last van. Dat komt voor een deel doordat je afweersysteem de donornier als ‘lichaamsvreemd’ ziet. Antiafstotingsmedicijnen zijn daarom nodig om die afweerreactie te onderdrukken. 

Tegelijk ontstaat door het verlagen van de afweer een verhoogde kans op ontstekingen. Daarnaast kampen veel nierpatiënten met overgewicht en hart en vaatziekten. Hierdoor kunnen ontstekingen verergeren. In ons onderzoek zagen we dat patiënten met hogere ontstekingswaarden in het bloed een groter risico lopen op verlies van hun donornier. Daarbij hebben veel van hen last van vermoeidheid. Zij ervaren een lage kwaliteit van hun leven. Bovendien blijkt dat zij een verhoogde kans hebben op overlijden.

Je onderzocht manieren om ontstekingen te verminderen. Wat kwam daaruit?

We begonnen met observationele studies. Dat betekent dat we gegevens en monsters van de TransplantLinesstudie van het UMCG hebben geanalyseerd en onderzocht. Om te kijken of we tussen al die gegevens verbanden kunnen ontdekken. We keken daarbij vooral naar informatie over voeding en beweging. Het is trouwens wel belangrijk te benoemen dat we op basis van deze studies nog geen oorzaakgevolgrelatie kunnen aantonen. Daarvoor is verder onderzoek nodig.

Ook het gebruik van maagzuurremmers speelt mee?

Maagzuurremmers hebben ontzettend veel met voedingsstoffen te maken. Niertransplantatiepatiënten gebruiken deze medicatie vaak. En dat is terecht, want in de eerste periode na een transplantatie is er door hoge doses prednison een groter risico op maagbloedingen. 

Maar opvallend is dat patiënten de maagzuurremmers ook blijven slikken wanneer dat niet meer nodig is. Hierdoor kan ijzertekort ontstaan. Dat zit zo: maagzuur is belangrijk voor de opname van voedingsstoffen, zoals ijzer en magnesium. Dus als je maag minder zuur bevat, kun je een tekort hieraan krijgen. Mogelijke gevolgen zijn vermoeidheid, depressieve klachten, vaker ziekzijn en een verhoogde kans op ontstekingen. Daarnaast houdt maagzuur normaliter ongewenste bacteriën tegen. Minder zuur werkt ontstekingen in de hand.

En bepaalde mineralen in voeding zijn van invloed?

Ja, mineralen als boor en selenium, kregen onze aandacht. Hoewel je deze voedingsstoffen maar in kleine hoeveelheden nodig hebt, zijn ze wel erg belangrijk voor de gezondheid van je lichaamscellen. Deze mineralen komen veel voor in het voedingspatroon van mensen die in de zogenoemde blue zones leven, gebieden waar veel mensen op een gezonde manier heel oud worden. 

Uit eerdere (dier)studies blijkt dat een tekort aan boor of selenium leidt tot stress op celniveau en hogere ontstekingswaarden. In onze studie zagen we dat mensen die via hun voeding weinig van deze mineralen binnenkregen, hogere ontstekingswaarden hebben en daarmee een hoger risico lopen op overlijden.

Is ook onderzocht welke behandelingen zouden kunnen helpen?

Ja. Eerdere (dier)studies toonden aan dat vitamine K bijdraagt aan het verminderen van de kans op ontstekingen. In onze studie verdeelden we niertransplantatiepatiënten met een vitamine K tekort willekeurig over twee groepen: de ene groep kreeg vitamine K en de andere groep niet. We zagen dat de elasticiteit van de bloedvaten verbeterde bij de patiënten die vitamine K kregen. Uit de eerdere dierstudies bleek dat dit de kans op ontstekingen verlaagt en beschermend werkt tegen de gevolgen van ontstekingen. We weten (nog) niet of dit in de toekomst ook daadwerkelijk leidt tot minder hart en vaatziekten of minder sterfte. Dat moet verder onderzoek uitwijzen.

Wat ontdekte je over het effect van een leefstijl behandeling?

Leefstijl en revalidatie zijn belangrijk binnen de gezondheidszorg. Dat zie je bijvoorbeeld bij hart of longpatiënten. Maar bij mensen met een nierziekte is daar minder aandacht voor. Terwijl uit eerdere onderzoeken bleek dat regelmatig bewegen nierschade kan remmen en de kans op ontstekingen verkleint. In een studie van ruim tweehonderd niertransplantatiepatiënten kreeg één groep patiënten intensieve begeleiding met fysiotherapie en soms ook dieet advies. 

De andere groep kreeg gewone zorg. Wat bleek? De conditie van de mensen die leefstijlbegeleiding kregen, ging vooruit. Zij kregen sterkere spieren en waardeerden de kwaliteit van hun leven met een hogere score. Opvallend genoeg was dit resultaat zelfs een jaar later nog zichtbaar. Dat geeft aan dat leefstijlinterventie echt verschil kan maken.

En wat betekent dit voor de toekomst?

Onze studies laten zien dat leefstijlinterventie echt werkt. We hopen daarom dat revalidatie na een niertransplantatie een vast onderdeel van de behandeling zal worden. En dat die zorg dan ook vergoed wordt. Gezonde, gevarieerde voeding speelt eveneens in belangrijke mate mee bij het verminderen van ontstekingen. Zo zitten er in noten allerlei belangrijke voedingsstoffen, waaronder boor, selenium, ijzer en magnesium. In een nieuw onderzoek willen we kijken wat het effect op je gezondheid is als je dagelijks één handje ongebrande, ongezouten noten eet.

Wat zijn jouw adviezen voor(toekomstige) niertransplantatiepatiënten?

Blijf in beweging en zorg dat je spiermassa behouden blijft. Eet daarnaast gezond en gevarieerd. Met zo’n handje ongezouten, ongebrande noten krijg je bijvoorbeeld al belangrijke voedingsstoffen binnen. Als je maagzuurremmers gebruikt, is het belangrijk samen met je arts te bekijken hoe lang je die daadwerkelijk nodig hebt. Ook is het goed om te controleren of je wellicht tekort aan ijzer hebt.

Tijdens je onderzoek stuitte je op iets bijzonders. Op informatie over een donornier die een halve eeuw mee ging. Kun je daar meer over vertellen?

Gemiddeld gaat een donornier van een overleden donor ongeveer tien tot vijftien jaar mee, en die van een levende donor twintig tot vijfentwintig jaar. Tijdens mijn onderzoek las ik over een vrouw die een donornier had die vijftig jaar meeging, inmiddels is zij zelf helaas overleden. Ik sprak haar behandelend nefroloog, omdat ik benieuwd was naar de reden achter die uitzonderlijk lange levensduur van haar transplantatienier. Ook sprak ik met haar dialyseverpleegkundige en haar zus. 

Zij droegen drie redenen aan: 

1. De vrouw at gezonde voeding en nam voldoende lichaamsbeweging. 

2. Ze hield zich strikt aan hygiëneregels om zo min mogelijk in aanraking te komen met ziekteverwekkers. 

3. Ze nam haar (afweeronderdrukken de) medicijnen nauwkeurig op de voorgeschreven tijden in.

Dit verhaal sluit mooi aan bij de boodschap van mijn promotieonderzoek: gezond leven en het voorkomen van ontstekingen zijn belangrijk voor langdurig behoud van een goed werkende donornier. 

Belangrijke kanttekening is dat een donornier die maar liefst een halve eeuw meegaat, uitzonderlijk is. Tegelijk is het een inspirerend voorbeeld van het positieve effect van gezond leven en trouw medicijnen nemen.

Tekst: Sabrina Chaara (arts-onderzoeker Amsterdam UMC)