Tekst: Micha Jongejan (arts-onderzoeker Leids Universitair Medisch Centrum) / Tekstbewerking: Florinda Siep
Vermoeidheid en slaap hangen nauw met elkaar samen, maar zijn niet hetzelfde. Niet iedereen die slecht slaapt, heeft automatisch een slaapprobleem. Pas wanneer je slaap klachten overdag merkbare gevolgen hebben, zoals extreme moeheid, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, moeite met onthouden of somberheid, spreken we van een slaapprobleem. Deze nuance is belangrijk: niet elk slecht nachtje slapen vraagt om therapie of speciale hulp, maar aanhoudende klachten wel.
Gevolgen van slecht slapen
Een slechte nachtrust kan grote gevolgen hebben. Je wordt gevoeliger voor prikkels, hebt minder energie en je voelt je sneller uitgeput. Daarnaast vergroot slecht slapen de kans op andere gezondheidsproblemen, zoals hart en vaatziekten, stemmingsklachten en een verminderde weerstand.
Slaap is essentieel voor herstel. Tijdens de slaap doet je lichaam nieuwe energie op, worden herinneringen opgeslagen en emoties verwerkt. Ook krijgen de hersenen de kans om afvalstoffen op te ruimen. Dit proces is nodig om overdag helder te kunnen denken en functioneren.
Feiten & cijfers
Als het om de algemene bevolking gaat, heeft 20–25% slaapproblemen.
- Bij mensen met chronische nierschade is dit 36–59%.
- Bij dialysepatiënten loopt dit op tot 25–80%.
- Ook na een niertransplantatie blijven slaapproblemen bestaan bij 8–46% van de mensen.
Feit of fabel?
Er bestaan veel misverstanden over slaap. Zo denken veel mensen dat je alleen uitgerust wakker wordt als je acht uur achter elkaar slaapt. In werkelijkheid verschilt de slaapbehoefte per persoon. De kwaliteit van de slaap is vaak belangrijker dan het aantal uren. Iemand kan zich fitter voelen na zes uur diepe, rustige slaap dan na een onrustige nacht.
Wat doet melatonine?
Ook wordt soms gedacht dat het slaaphormoon melatonine door de nieren wordt aangemaakt. Dat klopt niet. Melatonine wordt geproduceerd in de hersenen, in de epifyse (pijnappelklier). De nieren spelen wél een rol bij de afbraak en uitscheiding van melatonine. Bij nierproblemen kan dit proces verstoord raken, wat invloed heeft op het slaapwaakritme.
Blootstelling aan licht, vooral blauw licht van schermen, remt de aanmaak van melatonine. Het helpt om overdag voldoende daglicht op te zoeken en ’s avonds het gebruik van schermen te beperken.
- Overdag, bij veel licht, wordt weinig melatonine aangemaakt.
- In het donker neemt de productie toe en worden we slaperig.
- Kunstmatig licht van telefoons, tablets en tv’s kan dit proces verstoren.
Bang voor de nacht
Karen (57): ‘Al vanaf mijn geboorte heb ik problemen met inslapen én kort slapen. In de loop der jaren ben ik bang voor de nacht geworden: weer wakker liggen, draaien, denken en weten hoe ik me zal voelen als ik opsta. De impact is groot. Nooit fit. Hopen dat ik mijn werk volhoud tot mijn pensioen, op een dag niet kunnen doen wat ik eigenlijk wil en niet op vakantie kunnen, want: ergens anders slapen gaat nog moeilij ker. Soms voel ik me depressief en denk ik: hoe lang houd ik dit nog vol?
Bron: slaapspecial Libelle, juni 2024
Dialyse, transplantatie en slaap
Het tijdstip en de vorm van dialyse kunnen invloed hebben op het slaapwaakritme. Bij hemodialyse moeten mensen vaak vroeg opstaan of komen ze laat thuis. Sommigen vallen tijdens het dialyseren overdag in slaap. Dit kan tot gevolg hebben dat zij ’s avonds moeite hebben met inslapen.
Bij nachtelijke (thuis)dialyse kunnen geluiden van de machine, een alarm dat afgaat of slangen van het apparaat die tegen het lichaam aankomen, de slaap verstoren.
Na een niertransplantatie verdwijnt de vermoeid heid door nierfalen en dialyse meestal. Toch kunnen slaapproblemen blijven bestaan, vooral in de eerste periode na de ingreep. Herstel van de operatie, ’s nachts moeten plassen en de invloed van medicijnen spelen hierbij mee.
Verschillende soorten slaapproblemen
Slapeloosheid (insomnie) is er in diverse vormen. De een heeft bijvoorbeeld moeite met inslapen, anderen liggen ’s nachts langdurig wakker of hebben last van slaperigheid overdag, zelfs na een goede nachtrust.
Ook een verstoord dag-nachtritme komt voor. Hierbij verschuift de biologische klok, waardoor iemand te vroeg of juist te laat in slaap valt en wakker wordt. Daarnaast is slaapapneu (OSAS) een belangrijk, maar vaak onopgemerkt probleem. Hierbij stopt de ademhaling tijdens de slaap steeds even. Dit kan leiden tot snurken, een stokkende ademhaling en vermoeidheid overdag.
Vicieuze cirkel
Bij nierziekten is er zelden één duidelijke oorzaak voor slaapproblemen. Vaak is het een combinatie van lichamelijke, mentale en leefstijl factoren. Pijn speelt nogal eens in belangrijke mate mee: 58% van de mensen met nierfalen ervaart pijn, bijvoorbeeld door spierkrampen na dialyse, zenuwpijn of vaatproblemen. Slecht slapen maakt mensen gevoeliger voor pijn, waardoor een vicieuze cirkel kan ontstaan.
Jeuk is een andere veelvoorkomende oorzaak, vooral bij gevorderde nierschade en dialysepatiënten. Die jeuk ontstaat door bijvoorbeeld ophoping van afvalstoffen, een verhoogd fosfaat gehalte, een droge huid of zenuwschade. Ont spanningsoefeningen, afleiding of lauw douchen voor het slapengaan kunnen soms helpen.
Ook rusteloze benen, ook wel bekend als restless legs, komen vaak voor. Kenmerkend is een onweerstaanbare drang om de benen te bewegen, vooral ‘s avonds en ’s nachts. Dit gaat vaak samen met een kriebelend, tintelend, brandend of pijnlijk gevoel. Deze klachten kunnen verminderen door gezonde leefstijlkeuzes en overdag regelmatig bewegen Als dit onvoldoende helpt, bestaan er een paar medicijnen die soms helpen tegen rusteloze benen.
Verder kunnen medicijnen van invloed zijn bij slaapproblemen. Prednison werkt activerend, als je plaspillen gebruikt, moet je er ’s nachts vaak uit en door sommige medicijnen kun je onrustig dromen. Tot slot kunnen stress, angst, somberheid en zorgen over de toekomst het inslapen en doorslapen bemoeilijken.
